جمعه شبي در برنامه 100 فيلم از شبكه سوم سيما فيلم " گاو" اثر ارزشمند داريوش مهرجويي و يكي از فيلمهاي برتر تاريخ سينماي ايران به نمايش در آمد . نفس چنين كاري بسيار جالب و در خور تقدير است . شبكه سوم در سري برنامه هاي صد فيلم ، بهترينهاي سينماي ايران و جهان را به نمايش مي گذارد . من گه گاهي اين برنامه را پيگير هستم ولي متاسفانه به دليل پخش نامناسب و همراه با سانسور بيش از حد برخي از فيلمهاي ارزشمند سينماي جهان بيشتر موجب آزارم شده تا خوشحالي . براي همين هم هست كه مدتهاست دنبالش نمي كنم يا اول براي خودم محاسباتي مي كنم  يعني اينكه اگر فيلمي قرار باشد پخش شود ، اگر قبلا ديده باشم با توجه به آشنايي ام با صحنه ها و داستانش از يك طرف و نبوغ بالاي سانسورچي هاي صدا وسيما از طرف ديگر ، تصميم مي گيرم آنرا ببينم يا نبينم . چون ديدن فيلمهاي مثله شده يا با دوبله هاي عمدتا جديد و نامرغوب ، جز جنگ اعصاب و بدو بيراه گفتن به بانيانش ، سود ديگري براي آدم ندارد.

ديشب هم وقتي تيتراژ فيلم گاو را ديدم با وجود ذوق زدگي تماشاي دوباره اين اثر فخيم ، اميدوار بودم كه ناچار به بدوبيراه گفتن نشوم . البته فيلم گاو از آن دسته از فيلمهاي قبل از انقلاب است كه نبايد با اصول پخش فيلمهاي بعد انقلاب تعارضي داشته باشد و نه به لحاظ داستان و نه تصوير ، جزو فيلمهاي ممنوعه قرار ندارد اما متاسفانه بايد گفت همان نگاه خاص متوليان سيما كه بيشتر بخاطر ترس از واكنش نيروهاي افراطي در جامعه و اقشار خشك مذهبي است باعث شده كه تا ساليان بسياري چنين فيلمي نيز يك اثر غير قابل پخش تصور شود . بيشترين نكات مشكل زا براي پخش چنين فبلمي ، نگاه استعاري و سمبليكي است كه داستان مرحوم  غلامحسین ساعدي دارد . اين نگاه البته در اصل داستان يعني " عزادارن بَيَل " به شكلي كم رنگتر است اما در فيلم مهرجويي نيز اين نگاه تسري يافته و تقويت شده . يادم هست در جايي يكي از مسئولين وقتي فيلم را ديده بود گفته بود كه كارگردان چهره مذهب را دررفتار و برخوردهاي مردم روستا بسيار بد تصوير كرده و اين يك جور توهين به دين است ( نقل به مضمون) . از اين دست برداشتهاي سطحي از فيلم گاو كم نبوده و شايد امروز هم نباشد . نظر جالب ديگر مال بنده خداي ديگري ست كه معتقد بود اين فيلم مي خواهد شخصيت آدمهاي مذهبي را مسخره كند وگرنه چرا افراد روستا همه شان مش حسن ، مش اسلام و ديگر مشديهاهستند و همه هم كودن و دهاتي و خرافاتي . و بجاي اينكه مشد حسن را بفرستند پيش روانشناس يا دكتري برايش دعا مي خوانند و جادو و جمبل ميكنند وخلاصه طرز تفكر شخصيتها بسيار پايين است در حاليكه اساميشان ديني است . اسم مش اسلام هم يك جور شيطنت است و منظورش دين اسلام است ..خلاصه اينكه مهرجويي خواسته با اين اين فيلم روشنفكريش پنبه دينداران را بزند !

البته اين نوع برداشتها اگر در قالب نقد و نوشته باشد هيچ ايرادي ندارد و من هم معتقدم اين چيزها هم هست و مرحوم ساعدي بسيار جالب در يك فضاي روستايي بخشي از جامعه خودش را به نقد كشيده و مي توان بخشي از هدف نويسنده و كارگردان را اينها هم تصور كرد ولي در سطح مسئولين و تصميم گيران سينمايي وفرهنگي و صدا و سيما ي كشور چنين برداشتها يي كه موجب برخود سلبي مي شود به سينماي خوب ما لطمه خواهد زد.

كمي هم در مورد خود فيلم صحبت كنيم . به اعتقاد من فيلم گاو بغير از جايگاه هنريش ، نمونه بسيار خوبي از سينماي ملي مي تواند باشد . سينمايي كه با كمال تاسف بايد گفت ادامه دهندگان موفقي نداشت و به جريان تبديل نشد . سنمايي كه هم بتواند قابليت هاي روشنفكر ايراني و دغدغه هاي فرهنگ ايراني را در خود داشته باشد و هم با عموم ارتباط برقرار كد . گاو از چنين خصيصه اي برخوردار بود هرچند در زماني ساخته مي شد كه سينماي تجاري قبل از انقلاب تمام گيشه ها را اشغال كرده بود و ذائقه تماشاچي چنين فيلمهايي را نمي پسنديد. گاوهم به دليل داستان ملموس و انسانيش قابليت برقراري ارتباط با همه سطوح مخاطبين را دارد .با وجود سادگي روايي و جذابش ، داراي لايه هاي پنهان بسياري است كه شكافتنش از حد اين نوشته بيرون است . عوامل جذابيتش را نيز از اشكال مرسوم جذابيتهاي سينماي تجاري نميگيرد و آنرا در داستان و نحوه روايتش و حتا جنيه هاي تصويري فيلم ايجاد كرده است .چند وقت پپيش ديدم در برنامه دو قدم مانده به صبح در مورد سنماي روشنفكري و جشنواره اي صحبت مي شد و بخصوص اين جناب سجاد پور به عنوان مهمان حملات تندي م به مسئولين دهه 60 سينما مي كرد كه بيشتر من را ياد انتقادات احمدي نژاد به قبل از خودش مي انداخت . درمورد اين برنامه و حرفهايش اميدوارم يك پست جدا بنويسم ولي فعلا حرفم روي فيلم گاو است .

نمي خواهم نقد فيلم بگويم فقط مايلم حالا كه از فيلم مي نويسم كمي از بازيهاي خوب فيلم ياد كنم و تمام . بدون هيچ ترديدي گاو بخش مهمي از موفقيتش را مديون بازي استوار وبياد ماندني استاد بزرگ بازيگري سينماي ايران جناب عزت الله انتظامي است و بيشك انتظامي نيز بخش بزرگي از اين موفقيتش را مديون شرايط مناسب و بستر مناسب كار است . نقش مناسب و بالقوه ، سناريوي قوي ،گروه بازيگران حرفه اي و خوب و درنهايت كارگرداني برجسته مهرجويي بستر اين موفقيت است . جناب انتظامي در اين اولين حضور بزرگش در برابر دوربين سينما ، در حد يك شاهكار درخشيد . بگونه اي كه بعدها با وجود بازيهاي درخشانش در نقشهاي بزرگ به اين حد از درخشش نرسيد و اين نقطه آغاز تبديل به نقطه اوجش نيز شد . بازيگران اصلي ديگر همه از اداره تئاتر امده بودند و سابقه درخشان تئاتري داشتند و برخي از چهره هاي برجسته بازيگري ايران به شمار مي آيند . كساني چون استاد مشايخي ، استاد نصيريان و مرحوم فني زاده از كساني هستند كه بخشي از صفحات درخشان بازيگري سينماي ايران توسط آنها ورق خورده است . اما حضور پرقدرت استاد انتظامي در نقش مش حسن چنان است كه كاملا ديگران را تحت الشعاع قرار مي دهد بگونه اي كه گاها ديگران ديده نمي شوند .

بعد از انتظامي ، نصيريان حضور پررنگتري دارد وبقيه بيشتر حضور سياه لشگري پيدا كرده اند

در مورد اين اثر ارزشمند بيشتر از اين مايل به نوشتن بودم ولي براي وبلاگ همين مقدار هم طولاني شده . فقط ديدن اين اثر باعث شد شوق دوباره اي براي گفتن از اين فيلم برايم ايجاد شود . هرچند باز هم دست سانسورچيهاي صدا وسيما دست از سر همين فيلم هم برنداشت.

از جناب مهرجويي و كار درخشانش صحبتي نكردم چون نياز به يك نوشته جدا دارد. براي اين استادان وهنرمندان عزيز كشور آرزوي موفقيت و سلامت ميكنم و براي رفتگانشان آرزوي مغفرت دارم .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 نظرات